Nguồn gốc và sự hình thành Động Phong Nha – Kiệt tác địa chất hàng triệu năm tuổi

Động Phong Nha là một trong những hang động nổi tiếng và lâu đời nhất thuộc Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình. Không chỉ gây ấn tượng bởi vẻ đẹp huyền ảo của hệ thống thạch nhũ, dòng sông ngầm xanh biếc, Phong Nha còn là minh chứng sống động cho quá trình kiến tạo địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm. Vậy động Phong Nha được hình thành như thế nào? Nguồn gốc của hang động kỳ vĩ này bắt đầu từ đâu?

Động Phong Nha nằm ở đâu?

Động Phong Nha tọa lạc tại xã Sơn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình, nằm trong quần thể Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng – Di sản thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận. Hang động này gắn liền với sông Son, con sông ngầm đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của toàn bộ hệ thống hang động nơi đây.

Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng sở hữu một trong những hệ thống hang động đá vôi đồ sộ và lâu đời nhất thế giới, với khoảng 300 hang động lớn nhỏ đã được phát hiện. Khu vực này được đánh giá là trung tâm karst nhiệt đới tiêu biểu, mang giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất – địa mạo.

Theo đánh giá của Hội Nghiên cứu Hang động Hoàng gia Anh (BCRA), hệ thống động Phong Nha đạt 4 kỷ lục tiêu biểu:

Có hệ thống sông ngầm dài nhất
Có cửa hang cao và rộng nhất
Có những bãi cát trong hang rộng và đẹp nhất
Có hệ thống thạch nhũ đa dạng và tráng lệ bậc nhất

So với các vườn quốc gia di sản thế giới khác tại Đông Nam Á như Gunung Mulu (Malaysia), Puerto Princesa (Philippines) hay Lorentz (Indonesia), hệ karst Phong Nha – Kẻ Bàng được đánh giá là có tuổi địa chất già hơn, cấu trúc phức tạp hơn và hệ thống sông ngầm đa dạng, liên thông hơn.

Lịch sử khám phá hệ thống hang động Phong Nha

Các văn tự cổ khắc trên vách đá bằng chữ Chăm Pa cho thấy động Phong Nha đã được con người biết đến từ rất sớm, khi vùng đất này còn thuộc Vương quốc Chăm Pa cổ.

Năm 1550, Dương Văn An là người đầu tiên ghi chép về động Phong Nha trong thư tịch cổ.
Năm 1824, vua Minh Mạng sắc phong động Phong Nha là “Diệu ứng chi thần”, đồng thời tôn vinh là “Thần Hiển Linh”.
Cuối thế kỷ XIX, linh mục người Pháp Léopold Michel Cadière thám hiểm hang động và suy tôn Phong Nha là “Đệ nhất động Đông Dương”.
Năm 1924, nhà thám hiểm người Anh Barton đánh giá Phong Nha có thể sánh ngang các hang động nổi tiếng thế giới như Padirac (Pháp) hay Drach (Tây Ban Nha).

Từ năm 1990, các cuộc thám hiểm quy mô lớn do Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh phối hợp với Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là ĐHQG Hà Nội), dưới sự dẫn dắt của Howard Limbert, đã mở ra bước ngoặt trong việc nghiên cứu hệ thống hang động Phong Nha – Kẻ Bàng.

Các đoàn thám hiểm đã phải đối mặt với nhiều hiểm nguy như địa hình sắc nhọn, lòng hang hẹp, sông ngầm dâng đột ngột và tình trạng thiếu oxy. Tuy nhiên, kết quả đạt được vô cùng to lớn, giúp hoàn thiện cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và hồ sơ trình UNESCO.

Quy mô và những phát hiện nổi bật

Tính đến nay, các nhà khoa học đã khảo sát hơn 70 km hang động, phát hiện hàng chục hang mới, trong đó:

Động Phong Nha có chiều dài hơn 7,7 km, sở hữu dòng sông ngầm gần 14 km
Phát hiện hang Khe Ri – hang sông ngầm dài nhất thế giới
Phát hiện các hố sụt karst sâu nhất Việt Nam, có độ sâu trên 300 m
Nhiều hang động mới được phát hiện trong giai đoạn 2007–2012 tại khu vực Hung Thùng, Hung Lau, Đại Cáo, Đại Ải…

Các thạch nhũ trong hang được hình thành qua hàng triệu năm kiến tạo, tạo nên những hình thù độc đáo như sư tử, ngai vàng, tượng Phật, mang giá trị thẩm mỹ và khoa học đặc biệt.

Hệ thống động Phong Nha bao gồm nhiều hang động nổi bật như:

Động Phong Nha (động nước)
Động Tiên Sơn (động khô, còn gọi là động Khô)
Hang Tối, hang Vòm, hang Én, hang Thung
Hang Thiên Đường – động khô lớn và đẹp bậc nhất, dài 31 km
Hang Rục Caroòng – nơi sinh sống của người Arem

Mặc dù đã khảo sát hơn 44 km, hiện du khách chỉ được phép tham quan khoảng 1.500 m, nhằm đảm bảo an toàn và bảo tồn di sản.

Sơn Đoòng – hang động lớn nhất thế giới

Hang Sơn Đoòng là phát hiện mang tầm vóc toàn cầu, được đánh giá là hang động lớn nhất thế giới hiện nay. Hang có khoang cao tới 200 m, rộng 150 m, dài trên 5 km, lớn gấp nhiều lần động Phong Nha và động Thiên Đường.

Hang Sơn Đoòng do người dân địa phương Hồ Khanh phát hiện năm 1991 và được đoàn thám hiểm Anh chính thức khảo sát từ năm 2009. Do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và dòng sông ngầm chảy xiết, Sơn Đoòng hiện chỉ được khai thác du lịch hạn chế, mang tính bảo tồn cao.

Giá trị di sản Phong Nha – Kẻ Bàng

Những kết quả nghiên cứu và thám hiểm hang động đã góp phần quan trọng để Phong Nha – Kẻ Bàng được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới, đồng thời khẳng định vị thế của Quảng Bình trên bản đồ du lịch – địa chất toàn cầu.